Zimą nadmiar, latem niedobór – ten rytm przez lata wyznaczał życie na wyspach Morza Śródziemnego. Dziś coraz częściej przerywają go gwałtowne ulewy i nagłe powodzie. Na greckiej Skiathos zespół projektu NURISH chce zamienić ten kłopot w zasób: oczyszczać ścieki w sztucznych mokradłach zasilanych słońcem i zatrzymywać deszczówkę na wypadek pożarów, sięgając przy tym po lokalny kamień i dawne szlaki wodne — a na końcu możesz sprawdzić, jak ty traktujesz wodę na co dzień.
Wyspy Morza Śródziemnego przez długi czas gospodarowały wodą według prostego, powtarzalnego schematu. Zimą wody było pod dostatkiem, latem jej brakowało, a mieszkańcy wiedzieli, czego się spodziewać i jak się do tego przygotować. Ten przewidywalny cykl rozpada się jednak pod wpływem zmian klimatycznych.
Susze trwają dłużej i są bardziej dotkliwe. Coraz częściej przerywają je rzadkie, ale gwałtowne opady deszczu, po których przychodzą nagłe powodzie. Wyspa dostaje więc wodę wtedy, gdy najtrudniej ją zatrzymać, a brakuje jej wtedy, gdy jest najbardziej potrzebna. Taki układ wymaga zupełnie innego myślenia o infrastrukturze.
Szukaniem odpowiedzi na te zmiany zajmuje się zespół projektu NURISH, finansowanego ze środków Unii Europejskiej i koordynowanego przez Narodowy Uniwersytet Techniczny w Atenach. Badacze chcą na nowo zdefiniować sposób, w jaki społeczności wyspiarskie adaptują się do nowych warunków. Miejscem ich działań stała się Skiathos – wyspa na Morzu Egejskim, którą niedawno ogłoszono kluczowym europejskim ośrodkiem odporności.
Skiathos dołączyła w ten sposób do wybranej sieci ośrodków odporności na zmiany klimatu, do której należą także lokalizacje na Cyprze, w Finlandii i w Wielkiej Brytanii. Dla wyspy to okazja, by połączyć cenną wiedzę fachową z rozwiązaniami praktycznymi i skalowalnymi, czyli takimi, które da się później powielać w większej skali. Lokalne konsorcjum planuje obecnie konkretne działania.
Najważniejsza zmiana dotyczy samego podejścia do wody. Dotychczasowy model polegał na tym, by ją pobrać i zużyć. Interwencje projektowane w ramach NURISH mają przestawić wyspiarzy na model regeneracji i ponownego wykorzystania, w którym woda krąży, zamiast jednorazowo znikać.
Projekt traktuje przy tym rozwiązania oparte na naturze szerzej niż zwykły element infrastruktury technicznej. Zespół widzi w nich wyraz niezbędnej współpracy człowieka ze środowiskiem. To istotne rozróżnienie: chodzi nie tylko o to, by coś zbudować, ale też o to, by zbudowane elementy działały razem z przyrodą, a nie przeciwko niej.
Strategia dla Skiathos opiera się na dwóch filarach. Pierwszym jest zrównoważone ponowne wykorzystanie wody. Ścieki miejskie mają być oczyszczane w sztucznych terenach podmokłych, zintegrowanych z systemami fotowoltaicznymi. Powstaje w ten sposób samowystarczalna energetyczna pętla: woda zostaje oczyszczona i wraca do systemu, a wyspa może zużywać mniej lokalnych zasobów.
Sztuczne mokradła różnią się też od konwencjonalnej infrastruktury, która często funkcjonuje w oderwaniu od otoczenia. Projektuje się je tak, by harmonijnie wpisywały się w krajobraz wyspy i kształtowały go subtelnie, zamiast nad nim dominować.
Drugi filar odpowiada na podwójne zagrożenie, czyli pożary i powodzie. Nowe systemy mają przechwytywać i magazynować wodę deszczową oraz spływ powodziowy. Zebrane w ten sposób zasoby posłużą jako rezerwy do gaszenia pożarów i do wykorzystania w rolnictwie. W praktyce takie rozwiązanie łączy kilka funkcji:
To znacząca zmiana w podejściu do gotowości na wypadek kryzysu. Po raz pierwszy naturalne systemy odprowadzania i magazynowania wody zaprojektowano z myślą o ochronie przeciwpożarowej terenów coraz bardziej narażonych na pożary lasów. Strumienie przestają być postrzegane jako zagrożenie, a stają się elementem szerszego systemu wsparcia. Wzmacnia to odporność wyspy na skutki zmian klimatu i jednocześnie zwiększa dostępność wody wtedy, gdy jest najbardziej potrzebna.
Sukces tych systemów zależy jednak od ich uwarunkowań kulturowych. Dlatego w projekcie wykorzystano lokalny kamień, rodzime gatunki roślin i tradycyjne szlaki wodne. Dzięki temu nowa infrastruktura ma sprawiać wrażenie naturalnego rozwinięcia lokalnej wiedzy, a nie technologii importowanej z zewnątrz.
Takie powiązanie z historią miejsca sprzyja budowaniu wspólnoty. Infrastruktura zmienia się w żywy system, który wymaga opieki, ale też sam ją odwzajemnia. Dla studentów inżynierii czy architektury krajobrazu to ciekawa lekcja: dobre rozwiązanie techniczne nie kończy się na obliczeniach, lecz musi pasować do miejsca i do ludzi, którzy będą z niego korzystać.
Nadchodząca transformacja nie ma więc wyłącznie technicznego charakteru – to także kwestia kulturowa. Skłania do zastanowienia się nie tylko nad tym, jak gospodarujemy wodą, ale też nad tym, jaką relację z nią budujemy. Przyszłość zasobów wodnych na wyspach nie zostanie ukształtowana wyłącznie przez naturę ani wyłącznie przez człowieka. Zdecyduje o niej przestrzeń, w której oba te elementy się spotykają i współdziałają.
Skiathos staje się miejscem, w którym sprawdza się nowy sposób myślenia o wodzie na wyspach. Projekt NURISH łączy oczyszczanie ścieków w sztucznych mokradłach wspieranych fotowoltaiką z magazynowaniem deszczówki na potrzeby gaszenia pożarów i rolnictwa. Kluczem okazuje się nie tylko technologia, lecz także szacunek dla lokalnego krajobrazu, materiałów i tradycji. Woda, która dotąd była albo deficytem, albo zagrożeniem, ma stać się częścią wspólnego, krążącego systemu.
5 pytań · minuta
poleca:
