Bieganie, skakanie czy taniec wymagają, by mięśnie szkieletowe i układ nerwowy rozwijały się razem i tworzyły działające obwody. Gdy to połączenie zawodzi, pojawiają się choroby nerwowo-mięśniowe, które dotykają około 1 na 500 Europejczyków. Zespół projektu GPSorganoids z niemieckiego Ośrodka Medycyny Molekularnej im. Maxa Delbrücka wyhodował samoorganizujące się ludzkie organoidy, które odtwarzają ten układ w laboratorium – a na końcu możesz sprawdzić, jakim odkrywcą byłbyś w takim zespole.
Na świecie mówi się dziś około 7500 językami, ale to tylko resztka dawnego bogactwa. Międzynarodowy zespół badaczy prześledził 12 000 lat językowej historii ludzkości i doszedł do wniosku, który zaskoczył samych autorów: najwięcej języków istniało nie w zamierzchłej prehistorii, lecz zaledwie 1000–3000 lat temu. Potem przyszło gwałtowne przerzedzenie, które zaczęło się długo przed epoką kolonialną – a na końcu możesz sprawdzić, jakim jesteś poliglotą.
Terapia CAR-T uczy własne komórki odpornościowe pacjenta rozpoznawać nowotwór, ale każdą dawkę trzeba dziś wyprodukować osobno: pobrać limfocyty T, zmodyfikować je wirusami i hodować kilka tygodni w wyspecjalizowanym ośrodku, za sumę sięgającą 300 000 euro. Projekt NANO-ENGINE odwrócił pytanie i zamiast wozić komórki do fabryki, spróbował wysłać fabrykę do komórek — a to sposób myślenia, który da się sprawdzić na sobie: test na końcu pyta, czy szukasz etapu do usunięcia, czy do przyspieszenia.
Po przeszczepie nerki lekarze muszą tak dobrać dawkę leków immunosupresyjnych, by organizm nie odrzucił nowego narządu, a pacjent nie stał się łatwym celem dla zakażeń. Zespół z Uniwersytetu Medycznego w Wiedniu sprawdza, czy pomóc może w tym nieszkodliwy wirus Torque Teno, obecny we krwi niemal każdej zdrowej osoby. Jego poziom zdradza, jak silna jest odporność, i może podpowiedzieć, w którą stronę korygować leczenie — a na końcu możesz sprawdzić, czy ty umiesz znaleźć złoty środek.
Interfejs mózg–komputer kojarzy się z filmami science fiction, ale jego największym wrogiem okazuje się zwykła fizyka: za dużo danych, za wąskie łącze i za dużo ciepła. Europejski projekt IoN pokazał, jak to obejść – sygnały z implantu płyną przez tkankę organizmu, a chip wysyła je tylko wtedy, gdy neurony faktycznie coś „mówią”. To temat na styku medycyny, elektroniki i informatyki – a na końcu możesz sprawdzić, czy masz głowę do neurotechnologii.
Kubeł fusów w kuchni akademika i łupiny po orzeszkach to dla większości ludzi koniec historii. Dla zespołu projektu UNAT to dopiero początek: z takiej biomasy powstają rdzenie węglowe nanocząstek mniejszych niż dwadzieścia nanometrów, które w jednym podejściu pokazują guz na obrazie i zaczynają go leczyć. Badania na zwierzętach dały 93 i 97 procent zahamowania wzrostu guza, a cała rzecz dzieje się na styku chemii materiałów, biologii i diagnostyki obrazowej — na końcu możesz sprawdzić, czy myślisz jak ktoś, kto szuka drugiego życia dla rzeczy.
Drobni rolnicy z Kenii, Ugandy i Tanzanii uprawiają pola mniejsze niż dwa hektary, a mimo to wytwarzają do 70% żywności swoich krajów. Zmagają się przy tym ze skutkami zmian klimatu, niedoborem zasobów i skromnymi budżetami. Europejsko-afrykański projekt PrAEctiCe sprawdzał, jak ogólną ideę agroekologii zamienić w konkretne wskaźniki, które pomogą podjąć decyzję we własnym gospodarstwie — a na końcu można sprawdzić, ile z tej agroekologicznej układanki zostało w pamięci.
Hodowla ryb rośnie w Europie jak na drożdżach, ale bez czystej wody nie ma mowy o zdrowych rybach na talerzu. Kłopot w tym, że tylko 37% europejskich wód powierzchniowych spełnia wymogi środowiskowe. Międzynarodowy zespół unijnego projektu SusWater postanowił oczyszczać wodę tym, co zwykle ląduje w koszu: celulozą, chitozanem, skrobią, żelatyną, a nawet grzybami wyizolowanymi ze ścieków — a na końcu możesz sprawdzić, czy masz zadatki na detektywa czystej wody.
Kiedy w sklepie drożeje chleb, rzadko myślimy o glebie, paszy i przepisach eksportowych naraz. A dopiero te wątki widziane razem mówią coś o tym, co ludzie będą jeść za ćwierć wieku. Badacze projektu FoSTA-Health szukali odpowiedzi w Malawi, RPA, Tanzanii i Zambii i opisali cztery możliwe drogi do 2050 roku, z których każda czymś płaci. Ich praca kończy się nie wykresem, lecz narzędziem dla doradcy rolnego — a na końcu możesz sprawdzić, czy myślisz systemami, czy pojedynczymi sprawami.
Na świecie hoduje się coraz więcej ryb i skorupiaków, a Unia Europejska zostaje w tyle i musi je sprowadzać z zewnątrz. Broszura CORDIS Synergy Info Pack pokazuje 26 projektów finansowanych z programów „Horyzont Europa”, EMFAF i LIFE, które mają to zmienić bez szkody dla klimatu: od zdrowszych ryb i pasz z grzybów oraz owadów, przez wodorosty na otwartym morzu, po akwakulturę bez odpadów — a na końcu możesz sprawdzić, jak bardzo „morski” jest twój talerz.
Samochód elektryczny ma przed sobą długą drogę, ale jego akumulator w pewnym momencie przestaje dawać radę. Co wtedy? Zamiast trafić na złom, bateria może stać się źródłem litu, kobaltu, niklu i manganu, a nawet dostać drugie życie jako magazyn energii. Europejski projekt BATRAW pokazał, jak połączyć roboty, sztuczną inteligencję, chemię i blockchain w jeden proces odzysku — a na końcu możesz sprawdzić, ile w tobie inżyniera obiegu zamkniętego.
Po każdym warzeniu piwa zostaje w kadzi mokra masa zużytego słodu — największy odpad browaru, który zwykle trafia na paszę albo na wysypisko. W projekcie BioSupPack, finansowanym z programu Horyzont 2020 i koordynowanym przez hiszpańskie centrum AIMPLAS, potraktowano go inaczej: jako surowiec na tworzywo, z którego da się zrobić butelkę, tackę i barowy ekspozytor. To historia o tym, ile pracy inżynierskiej stoi za przedrostkiem „bio” na etykiecie — a na końcu możesz sprawdzić, jak daleko sięga Twoje myślenie o odpadach.
Słońce i wiatr nie pracują według grafiku odbiorców prądu: gdy zmienia się pogoda, zmienia się też ilość energii, która trafia do sieci. Finansowany ze środków UE projekt RESPONDENT sprawdził, czy tę niepewność da się zmniejszyć, łącząc dane z europejskich programów kosmicznych Copernicus i Galileo z pomiarami lokalnych stacji pogodowych, i przetestował swoją platformę w Grecji i w Hiszpanii — a na końcu możesz sprawdzić, jak dobrze rozumiesz związek satelitów z siecią energetyczną.
Teleskopy, sondy i pojazdy kosmiczne od lat wypatrują śladów życia poza Ziemią, a dowodów wciąż brak. Może szukamy niewłaściwych sygnałów? Międzynarodowy zespół astrobiologów pyta, czy przypadkiem nie przeoczamy sygnałów, które już mamy w danych. Winne mogą być wyniki fałszywie ujemne – pojęcie znane ze statystyki, medycyny i informatyki, które w poszukiwaniu obcego życia bywa lekceważone – a na końcu możesz sprawdzić, czy masz oko łowcy obcych śladów.
Wystarczy wyjechać wieczorem za miasto, położyć się na kocu i poczekać, aż oczy przywykną do ciemności, żeby zobaczyć coś, czego w mieście nie widać: gwiazdy nie są rozsypane po niebie równo. Jedne rejony są gęste od punktów, inne niemal puste, a w poprzek nieba ciągnie się jaśniejsza smuga. Astronom Reinout van Weeren z Uniwersytetu w Lejdzie tłumaczy, że to nie złudzenie, tylko ślad grawitacji, kształtu Drogi Mlecznej i miejsca, z którego patrzymy — a na końcu możesz sprawdzić, jak właściwie patrzysz w niebo.
Ponad 10 milionów Europejczyków żyje z łagodnymi zaburzeniami poznawczymi, a u mniej więcej połowy z nich w ciągu pięciu lat rozwinie się demencja. Lekarzom brakuje jednak przystępnego narzędzia, które wskazałoby, kogo to czeka. Europejski projekt AI-Mind połączył zapis EEG, badania krwi i testy poznawcze w systemie opartym na sztucznej inteligencji — a na końcu możesz sprawdzić, czy wychwycisz najważniejsze szczegóły tej historii.
Logowanie do serwisów, potwierdzanie wieku, zgody na udostępnianie danych — w sieci co chwilę trzeba pokazać, kim się jest. Problem w tym, że razem z tożsamością często oddajemy znacznie więcej, niż potrzeba. Finansowany przez UE projekt TrustED łączy cyfrowy portfel tożsamości, uczenie federacyjne i zaawansowane szyfrowanie, a swoje rozwiązania sprawdza u wolontariuszy i w szpitalach — a na końcu możesz sprawdzić, jak ty dbasz o swoją cyfrową tożsamość.
DNA sprzed tysięcy lat wciąż daje się odczytać, a dysk twardy wytrzymuje kilkanaście. Dlatego kusi pomysł, żeby zapisywać dane wprost w cząsteczkach życia — tyle że dotąd robiono to w agresywnych rozpuszczalnikach i w wyspecjalizowanych laboratoriach. Zespół projektu HYPERION wziął chip krzemowy zaprojektowany do rejestrowania pracy neuronów i kazał mu pisać w DNA w zwykłej wodzie. Po drodze natrafił na przeszkodę zupełnie nie tam, gdzie jej szukał — a na końcu możesz sprawdzić, czy sam szukasz prawdziwego wąskiego gardła, czy tylko najbardziej oczywistego.
W Etiopii obok niedożywienia rośnie problem nadwagi i otyłości, zwłaszcza wśród kobiet w miastach. Przez lata odpowiedzią była głównie edukacja żywieniowa. Europejski projekt TAMMIE oddał aparaty fotograficzne w ręce samych kobiet i połączył ich doświadczenia z analizą polityk. Wyszło na jaw, że zdrowemu jedzeniu przeszkadzają przede wszystkim pieniądze i czas — a na końcu możesz sprawdzić, czy uchwycisz, dlaczego to problem całego systemu.
Coraz więcej firm każe pracownikom wracać do biur, ale naukowcy z Uniwersytetu Kolorado w Boulder mają na ten temat sporo wątpliwości. Przeanalizowali dane 7700 osób z dużej organizacji opieki zdrowotnej i sprawdzili, jak na dobrostan wpływa praca zdalna, hybrydowa i stacjonarna. Wynik zaskoczył nawet samą współautorkę badania, która spodziewała się zupełnie innego zwycięzcy. Wyjaśniamy, co mówią liczby i czemu szefowie ich nie słuchają — a na końcu sprawdzisz, czy praca zdalna jest dla ciebie.
Licznik czasu ekranowego pokazuje liczbę, na którą łatwiej się skrzywić, niż jej się przyjrzeć. Badacze z Uniwersytetu w Cincinnati i Uniwersytetu Northwestern przeanalizowali 11 ankiet z lat 2014-2024, w których odpowiedzi udzieliło 183 tysiące dorosłych Amerykanów w wieku od 18 do 70 lat, i wskazali konkretny punkt na osi: 150 minut dziennie. Powyżej niego związek między mediami społecznościowymi a nasileniem depresji przestaje być statystycznym szumem — a niżej możesz przyjrzeć się temu, jak wygląda Twój własny dzień z telefonem.
W 2024 roku odnotowano na świecie około 604 ekstremalnych zjawisk pogodowych, a wiele z nich uznano za nietypowe albo wręcz bezprecedensowe. Europejski projekt XAIDA sprawdzał, jak zmiany klimatu wpływają na takie zdarzenia i czy da się je lepiej przewidywać. Badacze sięgnęli po uczenie maszynowe i trafili na niepokojący wynik: fale upałów w wielu regionach nasilają się szybciej, niż zakładały modele — a na końcu możesz sprawdzić, jak sam znosisz upał.
Cyberprzestępca może zaatakować z drugiego końca świata, a policja wciąż działa w granicach własnego kraju i według własnych metod. Unijny projekt CYCLOPES, koordynowany z Polski, przez pięć lat łączył śledczych, naukowców i firmy, żeby europejskie organy ścigania nie wymyślały dwa razy tego samego narzędzia. Efekty to m.in. baza gotowych rozwiązań, ponad 100 raportów i akcja, która zablokowała około 1600 fałszywych stron — a na końcu możesz sprawdzić, czy masz żyłkę do tropienia oszustów w sieci.
Spadający głaz rzadko dolatuje na dół w jednym kawałku. Rozbija się o półki skalne i z jednego bloku robi się kilkanaście odłamków, które lecą dalej własnymi torami, często dalej i w inne miejsca, niż wskazywałby pojedynczy tor. Inżynierowie długo liczyli tak, jakby ten rozpad nie istniał, bo model bez niego jest po prostu prostszy. Projekt RIDETHERISK z Politechniki w Turynie pokazuje, ile to uproszczenie kosztuje na drodze, którą jeździ się w wakacje — a na końcu możesz sprawdzić, jak sam szacujesz ryzyko.
Turbiny wiatrowe, samochody elektryczne i telefony komórkowe mają wspólny element: magnesy z pierwiastków ziem rzadkich. W Europie recyklingowi poddaje się mniej niż 1% takich magnesów, choć chodzi o metale kluczowe dla zaawansowanych technologii. Projekt REEPRODUCE sprawdza, jak wyjąć je z zużytych urządzeń, na przykład z kół hulajnóg elektrycznych, i zamienić w nowe magnesy tak, żeby to się opłacało — a na końcu możesz sprawdzić, co sam robisz ze starą elektroniką.
Łosoś z hodowli zawdzięcza swój różowy odcień pigmentowi, który w większości powstaje dziś w procesach petrochemicznych. Zespół z Uniwersytetu w Weronie postanowił to zmienić: w unijnym projekcie ASTEASIER genetycznie zmodyfikowane mikroalgi produkowały astaksantynę taniej niż ich naturalni kuzyni, a partnerzy z branży przenieśli pomysł na skalę przemysłową i sprawdzili go na rybach — a na końcu możesz sprawdzić, czy biotechnologia przemysłowa to dziedzina dla ciebie.
Żeby skarpa nad drogą się nie osunęła, a nasyp utrzymał ciężar, grunt trzeba czymś związać. Zwykle robi się to cementem, wapnem albo popiołem lotnym — skutecznie, ale ciężkim sprzętem i kosztem wód gruntowych. Szwajcarski projekt CEBREWA poszedł inaczej: zaprzągł do pracy mikroorganizmy, które w trakcie swojego metabolizmu wytwarzają węglan wapnia i sklejają nim ziarna gleby od środka. Osiemnaście miesięcy badań pokazało przy okazji, jak daleko jest z laboratorium na budowę — a na końcu możesz sprawdzić, czy sam doprowadzasz pomysły do końca.
Ogniwa słoneczne mają słaby punkt: im mocniej świeci słońce, tym bardziej się nagrzewają, a gorące ogniwo pracuje gorzej. Europejski projekt NANOSPLIT znalazł na to sposób – nanopłyn z tlenku cynku i nanocząstek złota, który działa jak inteligentny filtr światła. Część promieni zamienia się w prąd, a reszta w ciepło do podgrzania wody czy ogrzania mieszkania — a na końcu możesz sprawdzić, jak sam korzystasz z energii.
Unijne projekty badawcze mają datę końca, ale ich wyniki często dopiero wtedy zaczynają żyć własnym życiem. HiEFFICIENT, realizowany w latach 2021–2024, pracował nad elektroniką mocy do aut elektrycznych. Dziś jego rozwiązania interesują producentów samochodów, dały początek belgijskiej firmie i kolejnemu projektowi, a ładowarka o mocy 22 kW osiąga sprawność ponad 97% — a na końcu możesz sprawdzić, czy elektronika mocy to dziedzina, która mogłaby cię wciągnąć.
Ta sama niewidoczna para wodna, która rano osiada rosą na trawie, może stać się źródłem prądu działającym dzień i noc – także wtedy, gdy nie świeci słońce i nie wieje wiatr. Europejski projekt CATCHER sprawdza, jak zamieniać wilgoć z powietrza w energię elektryczną, i pokazuje, jak długą drogę przechodzi nowe źródło energii: od pomysłu i teorii do tysięcy godzin testów – a na końcu możesz sprawdzić, czy energia przyszłości to temat dla Ciebie.
Wpływ lotnictwa na środowisko to nie tylko spaliny w powietrzu, ale też odpady: wycofane samoloty, przeterminowane materiały i zużyte części. Europejski projekt GENEX szukał sposobów, by podzespoły lotnicze były trwalsze. Zespół połączył kompozyty nadające się do recyklingu, czujniki wysyłające dane do cyfrowego bliźniaka i naprawy wspomagane komputerem — a na końcu możesz sprawdzić, jak sam dbasz o swoje rzeczy.
Promy z napędem elektrycznym są cichsze i mniej szkodzą powietrzu, ale mają jeden kłopot: energię muszą uzupełnić w czasie krótkiego postoju w porcie, a statek przy nabrzeżu wcale nie stoi nieruchomo. Europejski projekt HYPOBATT pokazuje, jak zautomatyzowane ładowanie o mocy wielu megawatów pomaga dotrzymać rozkładu rejsów i przy okazji oszczędzać akumulatory — a na końcu możesz sprawdzić, czy w podróży masz zapas energii jak dobrze zaprojektowany prom.
Zasięg, długie ładowanie i zbyt mało stacji – to wciąż główne powody, dla których wielu kierowców omija elektryki. Europejski projekt OPEVA zmierzył się z tymi obawami przy pomocy sztucznej inteligencji: od sprytniejszego planowania tras dostawczych po akumulatory, które na bieżąco „wiedzą”, w jakiej są kondycji. Chodzi też o Twoje przyszłe pierwsze auto i paczki zamawiane przez internet – a na końcu możesz sprawdzić, czy jesteś gotowy na elektryka.
poleca:
